دانشگاه شهید بهشتی صفه 1683-870X 35 4 2025 11 22 The Tehran Bazaar in the Early Qajar Period بازار تهران در صدر دوره‌ی قاجاریان 87 103 106424 10.48308/soffeh.2025.234177.1308 FA سید احمد نجیبی کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران مهرداد قیومی بیدهندی عضو مؤسس پایگاه پژوهشی نوروزگان، تهران، ایران Journal Article 2024 02 04 Background and objectives: The Tehran Bazaar has long served as a key economic and spatial element in the city’s historical development. This study investigates the physical and cultural evolution of this Bazaar from its Safavid origins through the early Qajar period. The aim is to reconstruct the extent, structure, and development phases of the bazaar throughout this period and to understand its transformation in relation to broader political and urban changes.   Materials and Methods: This research adopts a descriptive–analytical approach and is based on primary historical sources, including geographical texts, endowment deeds (‘waqf-nāma’s), travelogues, historical maps (notably those by Nāskov, Krusinskī, and Bruezin), and architectural remains. The investigation followed three major steps: 1) gathering and categorising textual and cartographic evidence, 2) cross-analysing maps and documents to identify spatial boundaries and structures, and 3) reconstructing the bazaar’s expansion pattern and evaluating the role of Fatḥ-ʿAlī Shāh’s construction initiatives in its transformation.   Results and conclusion: The study shows that the Safavid-era core of the Tehran Bazaar emerged in the Chāl-Meydān area, among the shrines of Imāmzāda Yahyā, Zayd, Sayyid Nasr al-Dīn, and Sayyid Ismāʿīl. The Safavid bazaar stretched from the Meydān-e Mālforūshhā in the south to a point near what later became the Grand Chahārsūq. Key structures were restoredin the early Qajar period, but the bazaar retained its Safavid spatial layout. Under Fatḥ-ʿAlī Shāh, major extensions—including the construction of the Grand Chahārsūq—expanded the bazaar westwards and northwards, increasing its spatial complexity. Secondary branches such as the Ironmongers’ Bazaar, Tinsmiths’ Bazaar, and Bāzār-e Bēn al-Ḥarameyn were consolidated or newly developed in this period. These transformations reinforced the bazaar’s central role as both an economic engine and an urban form. The study underscores the need for interdisciplinary research and archaeological inquiry to further illuminate the hidden layers of the Tehran Bazaar’s development during the Safavid-Qajar transition. اهداف و پیشینه: بازار تهران از مهم‌ترین مؤلفه‌های کالبدی و اقتصادی شهر تهران در گذار از دورۀ صفوی به قاجار به‌شمار می‌آید. این مقاله با هدف بازسازی و تحلیل مراحل شکل‌گیری، توسعه، و گسترش فضایی بازار تهران از هستۀ اولیه در دورۀ صفوی تا اوایل سلطنت قاجار تهیه شده است. اهمیت پژوهش در پر کردن خلأ مطالعاتی دربارۀ تحول تاریخی محدودۀ بازار و رابطۀ آن با ساختار شهر در خلال تحولات سیاسی ـ اجتماعی است.   مواد و روش‌ها: این مطالعه با روش توصیفی ـ تحلیلی (تفسیری ـ تحلیلی) و بهره‌گیری از منابع اولیه شامل متون تاریخی و جغرافیایی، وقف‌نامه‌ها، سفرنامه‌ها، نقشه‌های تاریخی (ازجمله نقشۀ ناسکوف، کرشیش، و بره‌زین)، و شواهد معماری انجام شد. فرایند تحقیق در سه گام اصلی صورت پذیرفت: گردآوری و طبقه‌بندی شواهد مکتوب و نقشه‌ای، تحلیل تطبیقی نقشه‌ها و اسناد برای تعیین حدود و ساختار بازار، بازسازی الگوی گسترش بازار و تبیین نقش اقدامات عمرانی دورۀ فتح‌علی‌شاه در توسعه‌ی کالبدی آن.   نتایج و جمع‌بندی: بر اساس یافته‌های این پژوهش این نتایج به‌دست آمد: هستۀ اولیۀ بازار تهران در دورۀ صفوی، در محوطۀ چاله‌‌میدان و میان بقاع امامزادگان کهن شکل گرفته است؛ این بازار از میدان مال‌فروش‌ها در جنوب آغاز و تا محل چهارسوق پیشین امتداد داشته است؛ در اوایل دورۀ قاجار، ساختمان‌های مهم بازار مرمت و بازسازی شدند، اما چارچوب فضایی صفوی تا حد زیادی حفظ ماند؛ به‌دستور فتح‌علی‌شاه قاجار چهارسوق بزرگ و بناهای جدیدی در امتداد غربی بازار احداث گردید که علاوه‌بر بازسازی، منجر به «بسط حدود بازار» به سمت غرب و شمال شد؛ شاخه‌های فرعی بازار (مانند بازار آهنگرها، بازار حلبی‌سازها، و بازار بین‌الحرمین) در این دوره تثبیت یا توسعه یافتند و ساختار شبکه‌ای بازار را پیچیده‌تر کردند؛ توسعه‌های قاجاری بازار وضعیت اقتصادی و کالبدی آن را تقویت کردند و بازار را به یک سامانۀ گسترده و متکامل در بافت شهری تهران بدل کردند. در این پژوهش بر لزوم مطالعات میان‌رشته‌ای و کاوش‌های باستان‌شناسی برای تکمیل شناخت لایه‌های پنهان تاریخ بازار تهران در گذار از صفویه به قاجاریه تأکید می‌شود. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_106424_d9cbb69358b0cf63b45b705a78bbade8.pdf